از معتدلترين حالات آدمى است و انسان در اين حال از هر حالت ديگرى نسبت به كارهايش مسلطتر است به خلاف قعود و يا طاقباز و يا دمر و امثال آن ، ولى اين كلمه را در نيكو انجام دادن هر كار استعمال كرده‌اند و به كسى كه به خوبى متصدى كارى شود ، و بدون عجز و خستگى و با حسن اداره آن را از آب در آورد مىگويند فلانى قائم به فلان امر است يعنى آن امر را مراقب و نگهدارست ، و حال آن را آن طور كه مناسب آنست رعايت مىنمايد . در آيه مورد بحث خداى تعالى اين ملت حنيف را ملتى قائم ناميده و در جاى ديگر در باره آن فرموده : « فَأَقِمْ وَجْهَكَ لِلدِّينِ حَنِيفاً فِطْرَتَ اللَّه الَّتِي فَطَرَ النَّاسَ عَلَيْها لا تَبْدِيلَ لِخَلْقِ اللَّه ذلِكَ الدِّينُ الْقَيِّمُ » « 1 » و نيز فرموده : « فَأَقِمْ وَجْهَكَ لِلدِّينِ الْقَيِّمِ » « 2 » . و اين بدان جهت است كه اين دين خير دنيا و آخرت ملت خود را تامين و تضمين نموده و قائم بر اصلاح حال معاش و معاد ايشان است . و اين نيز نيست مگر بخاطر اينكه اين دين موافق با مقتضيات فطرت انسانى و ناموسى است كه خداوند بر اساس آن ناموس او را خلق كرده و او را به حسب آن ناموس مجهز به ابزارى فرموده كه او را به سوى غايت و هدف از خلقتش و سعادتى كه برايش در نظر گرفته شده راهنمايى مىكند . و بنا بر اين ، توصيف اين ملت در آيه مورد بحث به وصف « اقوم » ( قائمتر ) يا در مقايسه با ساير ملتها است و يا در مقايسه با ساير شريعتها ، اين را مىدانيم كه براى هر ملتى سنتى است كه آن را براى خود برگزيده‌اند تا سودشان برساند و به درد زندگيشان بخورد ، و ليكن اين سنتها اگر در بعضى از امور ايشان را سود ببخشد در پاره اى ديگر به ضررشان تمام مىشود ، و اگر پاره اى از هواها و اميالشان را تامين مىكند قسمت عظيمى از خيرات را از ايشان سلب مىكند ، همانا در ميان همه سنتها اين تنها اسلام است كه قائم به مصالح حيات و تمامى اهداف دنيايى و آخرتى جامعه است ، بدون اينكه خيرى از ايشان سلب كرده و از بين برده باشد بنا بر اين ملت حنيف اقوم است بر حيات انسانى تا ديگر ملل . و اگر در مقايسه با ساير شرايع الهى قبل مانند شريعت نوح و موسى و عيسى ( ع ) باشد ( هم چنان كه ظاهرش هم همين است چون در مقابل اين آيه ، آيه ديگرى هست كه تورات را وسيله هدايت بنى اسرائيل مىخواند ، لذا فرمود : همانا قرآن كريم خلق را به چيزى

--> ( 1 ) پس تو اى رسول مستقيم روى بجانب آيين پاك اسلام آور و پيوسته از طريق دين خدا كه فطرت خلق را بر آن آفريده است پيروى كن كه هيچ تغييرى در خلقت خدا نبايد داد . اين است آيين استوار . سوره روم ، آيه 30 . ( 2 ) سوره روم ، آيه 43 .